Жасанды интеллект құралдарының цифрлық этикетке ықпалы
Соңғы жылдары жасанды интеллект технологиялары адам өмірінің барлық саласына белсенді түрде енуде. ChatGPT, Gemini, Copilot, Midjourney сияқты генеративті ЖИ жүйелерінің пайда болуы цифрлық коммуникацияның дәстүрлі үлгілерін түбегейлі өзгертті. Бүгінгі таңда виртуалды кеңістіктегі қарым-қатынас офлайн байланыстардан кем емес рөл атқарады. Осыған байланысты «цифрлық этикет» ұғымы ерекше маңызға ие болып отыр.
Цифрлық этикет дегеніміз – интернет-платформалардағы мінез-құлық мәдениеті, онлайн қарым-қатынас ережелері, ақпаратты жауапты түрде тарату және виртуалды ортадағы этикалық нормалар. ЖИ-дың бұл салаға ықпалы екі жақты: бір жағынан ол коммуникация тиімділігін арттырады, екінші жағынан академиялық плагиат, жалған ақпарат, кибербуллинг және ақпараттық тәуелділік секілді күрделі мәселелерді туындатады.
Цифрлық этикет: ұғымы мен өзектілігі
Цифрлық этикет – адамның сандық ортадағы мәдени әрі жауапты әрекетін реттейтін нормалар жиынтығы. Ол мынадай негізгі компоненттерден тұрады:
- онлайн-қарым-қатынас мәдениеті;
- ақпараттық жауапкершілік;
- академиялық адалдық;
- цифрлық қауіпсіздік;
- медиасауаттылық;
- виртуалды кеңістіктегі өзін-өзі ұстау әдебі.
Бұл нормалар білім беру жүйесінде басым рөл атқарады, себебі студенттер мен оқушылардың көпшілігі ақпаратты негізінен интернет арқылы алады. Осылайша, олардың цифрлық мәдениетін қалыптастыру қоғамның интеллектуалдық және адамгершілік дамуына тікелей әсер етеді.
Жасанды интеллекттің цифрлық этикетке оң ықпалы
ЖИ технологиялары цифрлық этикетті дамытуға бірқатар жаңа мүмкіндіктер ұсынады.
- Ақпараттық мәдениетті жетілдіру
ЖИ ақпаратты тез іздеуге, құрылымдауға және өңдеуге көмектеседі. Пайдаланушылар мәтінді редакциялау, ғылыми материалдарды жүйелеу, шет тілдерінен аударма жасау және академиялық стильді жақсарту секілді мүмкіндіктерге ие болады.
- Онлайн-коммуникация сапасын арттыру
ЖИ негізіндегі құралдар (чат-боттар, виртуалды көмекшілер, модерация жүйелері) сөйлеу мәдениетін түзетіп, агрессивті контентті анықтап, сыйластық негізіндегі коммуникацияны қолдайды.
- Инклюзивті орта қалыптастыру
Дыбыстық көмекшілер, мәтінді дыбыстау жүйелері, автоматты аударма ерекше білім алу қажеттіліктері бар адамдарға тең мүмкіндік береді. Бұл цифрлық этикеттің басты қағидаларының бірі – теңдік пен құрметті іске асырады.
Жасанды интеллекттің теріс ықпалы
Оң жақтарымен қатар, ЖИ-дың цифрлық этикетке кері әсерін тигізетін тұстары да бар.
- Академиялық адалдықтың әлсіреуі
Көптеген білім алушылар ЖИ арқылы дайын эсселер мен ғылыми жұмыстар жасайды және оларды өз еңбегі ретінде ұсынады. Бұл плагиаттың жаңа түрлерін, академиялық жауапсыздықты және сыни ойлау қабілетінің төмендеуін туғызады.
- Жалған ақпарат таралу қаупі
ЖИ жүйелері кейде сенімсіз немесе мүлде жалған мәліметтер ұсынады. Deepfake технологиялары мен автоматты контент генерациясы жалған жаңалықтардың тез таралуына, қоғамдық пікірді манипуляциялауға және цифрлық сенімнің төмендеуіне алып келеді.
- Онлайн тәуелділік және интеллектуалдық пассивтілік
Пайдаланушылар бірте-бірте дайын ақпаратты тұтынуға дағдыланады. Соның салдарынан дербес ізденіс, аналитикалық ойлау және шығармашылық қабілеттер әлсірейді, цифрлық тәуелділік пайда болады.
Онлайн-коммуникация мәдениетіне әсері
Қазіргі қоғамда әлеуметтік желілер, мессенджерлер және білім платформалары негізгі байланыс құралына айналды. ЖИ бұл коммуникацияны автоматтандыру арқылы чат-боттар, виртуалды көмекшілер және интеллектуалды модерация сияқты жаңа институттарды қалыптастырды.
Дегенмен, мұндай автоматтандырудың кері жағы да бар: тірі, эмоционалдық байланыс әлсіреп, адамдар арасындағы қарым-қатынас формальды сипатқа ие бола бастады. Осы себепті цифрлық этикетті тек техникалық нормалар жиынтығы емес, сонымен бірге адамгершілік мәдениет ретінде қарастыру маңызды.
Цифрлық этикетті дамыту жолдары
ЖИ дәуірінде цифрлық этикетті нығайту үшін төмендегі шараларды қолдану қажет:
- Цифрлық сауаттылықты көтеру– адамдарды ақпаратты талдауға, көздерін тексеруге және сенімсіз деректерді ажырата білуге үйрету.
- AI қолданудың этикалық ережелерін енгізу– білім беру мекемелерінде академиялық адалдық кодекстері мен ЖИ саясатын әзірлеу.
- Медиасауаттылықты арттыру– жалған контентті анықтау, ақпарат көздеріне сыни көзқарас қалыптастыру.
- Онлайн ортадағы мәдениетті нығайту– кибербуллингтің алдын алу, сыйластық пен толеранттылық негізіндегі коммуникацияны насихаттау.
Жасанды интеллект құралдары қазіргі цифрлық қоғамның даму векторын айқындайтын маңызды технологиялық күшке айналды. Олар бұрын-соңды болмаған ақпараттық қолжетімділік пен коммуникация жылдамдығын ұсынса да, адамзаттың моральдық-этикалық дайындығын сынайтын жаңа сын-тегеуріндерді де туындатты. Бүгінгі таңда цифрлық этикет – бұл қарапайым интернет-ережелерден әлдеқайда кең ұғым. Ол адамның ақпараттық жауапкершілігін, академиялық адалдығын, киберқауіпсіздік сақтығын, медиасауаттылығын және виртуалды кеңістіктегі жалпы мінез-құлқын қамтиды.
Егер ЖИ технологиялары этикалық нормалармен үйлестірілмесе, олар плагиаттың күшеюіне, жалған ақпараттың бақылаусыз таралуына, сыни ойлаудың атрофиясына және адамаралық байланыстардың формальды сипатқа ие болуына алып келуі мүмкін. Сондықтан білім беру жүйесіне аса жауапты міндет жүктеледі: жас ұрпаққа ЖИ-ды саналы, сыни көзқараспен және адамгершілік тұрғыдан дұрыс пайдалану дағдыларын қалыптастыру керек.
Медиасауаттылықты арттыру, ақпаратты тексеру мәдениетін енгізу, мемлекеттік және қоғамдық институттардың бірлескен жұмысы – осының бәрі цифрлық этикетті дамытудың басты бағыттары. Сонымен қатар, әрбір адам жеке жауапкершілігін сезініп, ЖИ ұсынған ақпаратты шынайы өмірлік тәжірибемен салыстырып отыруы тиіс.
Қорыта келгенде, жасанды интеллект – адамзаттың құралы ғана. Оның пайдалы әлде зиянды болуы тек қолданушының этикалық ұстанымдарына байланысты. Егер біз цифрлық этикетті ұстанып, ЖИ-ды жауапты түрде пайдалансақ, бұл технологиялар білім мен коммуникацияның тиімді көмекшісіне айналады. Ал егер нормалар ескерілмесе, олар ақпараттық хаос пен сенім дағдарысының көзіне айналу қаупі бар. Сондықтан бүгінгі күннің өзекті міндеті – ЖИ дәуірінде адамдық құндылықтар мен этикалық шектеулер басым болуын қамтамасыз ету.
Айткалиева Гульмира Ержановна
М.Өтемісов атындағы БҚУ-нің БББ «Педагогика және психология»
1 курс магистранты
